دم اسب از جمله گیاهان دارویی است که از قدیم در اروپا و چین بکار می‌رفته‌است. در فارسی به آن «دم اسبی»، «دم اسب» و «علف هفت بند» نیز می‌گویند. درکتب طب سنتی با نامهای «ذنب الخیل» و «ذنب الفرس» از آن نامبرده شده‌است. به فرانسوی آن را Prele des Queue do cheval ، Queue do renard ، champs ، Bottle brush Equisetum می‌نامند. گیاهی است از تیره Equisetaceae نام علمی آن Equisetum arvense L. می‌باشد. در آذربايجان به اين گياه « قاطير قويروغي» و در جمهوري آذربايجان «qatırquyruğu» مي گويند.

دم اسب چون دارای مقدار زیادی سیلیس می‌باشد بنام سیلیکا(silica) نیز معروف است.

مشخصات: به طور کلی گیاهان جنس دم اسب از گیاهان بی گل و نهانزایان آونددار چند ساله هستند. همه آنها دارای برگهای کوچک رشد نکرده می‌باشند به طوری که ساقه هوایی آنها ظاهراً بدون برگ است ولی وقتی خوب دقت شود در گره‌ها و بندهای متعددی که ساقه دارد برگهای رشد نکرده‌ای به صورت فلسهای کوچک سیلیسی و لخت دیده می‌شود. دم اسب دو نوع ساقه هوایی دارد، ساقه‌های بارور که در اوایل بهار ظاهر می‌شوند و رنگ آنها قرمز بدون سبزینه و دیگری ساقه‌های نازا که پس از آن ظاهر می‌شوند و رنگ آن سبز و کمی قطورتر است.

ساقه بارور که قرمز رنگ است از قشر سیلیسی پوشیده شده که به آن سختی خاصی می‌دهد و از آن برای صیقلي فلزات و چوب و پاک کردن ظرفهای فلزی مانند بروس فلزی استفاده می‌شود و از ساقه‌های نازا که پس از آن ظاهر می‌شود و رنگ آن سبز و کمی قطورتر است در طب گیاهی استفاده می‌شود. گیاه دم اسب دارای ساقه زیرزمینی بسیار دراز، افقی و بندبند است و در هر بند تورمی غده‌ای شکل دیده می‌شود. ریشکهای آن که بر ساقه زیرزمینی اتصال دارند در خاک فرو رفته‌اند. دم اسب از علفهای هرز لجوج و سرسخت است که معمولاً در نقاط مرطوب در جوی‌ها و باتلاقها می‌روید. بلندی آن به 5۰الي60 سانتی متر مي رسد. در طب سنتی از ساقه‌های نازای گیاه که سبزرنگ و قطورتر است، به عنوان دارو استفاده می‌شود. این گیاه در اروپا و آسیا انتشار دارد. در آلمان و فرانسه و برخی کشورهای اروپایی از داروهای مورد توجه‌است. در هند در ارتفاعات هیمالیا و در ایران در مناطق شمال ایران، در گرگان، بندرگز، و پیربازار رشت و در آذربایجان، تبریز و زينجناب به طور خودرو دیده می‌شود.

ترکیبات شیمیایی: وجود روغن چرب، سیلیسیک اسید، لینولئیک اسید، اکیستونین، اکیستیک اسید و اکیستین در گیاه دم اسب تأیید شده‌است. بعلاوه در گیاه یک ماده تلخ و مقدار کمی اکسالیک اسید، مالیک اسید، نوعی ساپونین و... وجود دارد. در گیاه تازه ۱۵الي۳0 درصد و در خاکستر گیاه تا ۷۰ درصد سیلیس یافت می‌شود.مقدار بسیار کمی طلا نیز در ترکیب این گیاه یافت شده است.

خواص – کاربرد: در آلمان از این گیاه بعنوان مدّر و بند آورنده خون استفاده می‌شود. در موارد استسقا، سنگ کلیه و ناراحتی‌های کلیوی تجویز می‌شود. خاکستر گیاه برای رفع اسیدی معده و سوء هاضمه استفاده می‌شود. در مناطق خاور دور و در چین معتقدند که گیاه دم اسب برای بند آوردن خونریزی مفید است. معرّق و مدّر است. ضد درد و مسکن و بادشکن است. برای معالجه روماتیسم، سوزاک و ناراحتی‌های مجاری ادرار مصرف می‌شود. از جوشانده آن برای رفع حالت تب در معده و کبد استفاده شده است. آنتی منوراژي ( menorrhagia ) است یعنی برای قطع ترشحات مفرط زاید بر حد اعتدال عادت ماهیانه مفید است. گیاه دم اسب از نظر طبیعت طبق رأی حکمای طب سنتی ایران کمی سرد و خشک است. و معتقدند که گیاه قابض و بند آورنده خونریزی از اعضای مختلفه بدن است و در بند آوردن خونروی از رحم نافع است. برای سفه مزمن در بیماری‌های سینه و تنگی نفس (گرم و استسقا و ورم گرم کبد و اقسام اسهالهای گرم در مواردی که تب نباشد و برای زخم روده و جراحت مثانه نافع و مفید است. اگر مدتی خورده شود و یا تنقیه شود برای التیام فتق و التیام روده قطع شده مفید است. ضماد آن برای التیام جراحتهای سخت، عصب قطع شده، ورم و بیماریهای آنوس، ورمهای گرم و گرد آن برای بند آوردن خونریزی مفید است.(ويكيپديا)

اين گياه حاوی سیلیکون(ارگانو سیلیکون) فراوانی است که نقش مهمی در تقویت استخوان دارد. به همین دلیل گاهی اوقات به عنوان درمان برای پوکی استخوان پيشنهاد شده است. همچنین به عنوان یک دیورتیک، و به عنوان یک عنصر در برخی از لوازم آرایشی استفاده می شود. با این حال، مطالعات بسیار اندکی در خواص درماني اين گياه بر روي انسانها انجام يافته است. به دليل دارا بودن خواص آنتی اکسیداني بالا مي تواند در مهار رشد سلول هاي سرطاني مفيد واقع شود.

اين گياه براي درمان سنگ کلیه، عفونت های دستگاه ادراری، بیماری شکنندگی ناخن ها، ترمیم و جلوگیری از ریزش مو، زخم های جزئی و سوختگی (موضعی) درمان بیمایهای پوستی، تقویت قلب و عروق و ماهیچه ها به كار رفته است.

 اقدامات احتیاطی

استفاده از گیاهان درماني یک رویکرد مناسب براي تقویت بدن و درمان بیماری هاست. با این حال، اجزای سازنده آن می تواند باعث عوارض جانبی بوده و يا در تعامل با دیگر گیاهان و داروها اثر سوء داشته و مضر بوده باشند. به این دلیل، مصرف گیاهان دارويي بايستي با دقت و تحت نظارت یک متخصص ارائه دهنده مراقبت های بهداشتی آموزش دیده در زمینه طب گیاهی صورت گيرد.

استفاده طولانی مدت آن توصیه نمی شود. مصرف اين گياه با مصرف نوشابه هاي الكلي خطرناك است. مصرف براي كودكان و زنان باردار و شيرده خطرناك است.university of maryland

اسم لاتين آن Verbascum thapsus است. در تركي استانبولي Sığırkuyruğu و در تركي آذربايجاني Ayıqulaq sığırquyruğu در آلماني به آن Kleinblütige Königskerze گفته می شود.

 گل ماهور یا خرگوشک، گیاهی است خاص در منطقه آسيا و اروپا و مدیترانه. این گیاه دارای 350 گونه شناخته شده در جهان است، که حدود 40 گونه آن در ایران است. و تعدادی از این گونه ها بومی ایران هستند. پراکندگی این گیاه در غرب و شمال غربی ایران بیشتر است. استفاده از این گیاه از قدیم در طب سنتی برای معالجه سرماخوردگی، آنژین و برونشیت، و تسکین حالت‌های عصبی، اضطراب، اختلال‌های ضربان قلب و ناراحتی‌های معده و همچنین درد مفاصل و بهبود زخم ها و سوختگی رواج داشته است. (ويكيپديا) 

این گیاه در ادبیات فولکلریک آذربایجان نیز راه یافته است. در داستان عشقی- حماسی اصلی و کرم. آنجا که کرم می خواند:

"باشینا دوندویوم سیغیر قویروغی کوللاری

                                 باشا سریبسیز ساری ساری شاللاری

سیز بولورسیز            اصلی گدن یوللاری!"

                                منه گسترین          اصلی گدن یوللاری!

در آذربايجان،از اين گياه براي مداواي ذات الريه استفاده مي شده است. از اين گياه براي درمان بيماريهاي پوستي و مو نيز استفاده شده است. برابر مستندات تاريخي، در اروپاي قرون وسطي گدايان براي تمارض به بيماري هاي خطرناك از يك نوع آلاله جهت چركي كردن صورت هايشان استفاده مي نموده اند. سپس براي بهبود پوستشان از اين گياه بهره مي بردند.

به دليل تاثير مواد اين گياه (فلج كردن) دستگاه تنفسي ماهيها، بعضي ماهيگيران غير منصف با تكان دادن اين گياه در رودخانه ها و بركه ها باعث بي حسي و روي آب آمدن دسته جمعي ماهي ها شده و نسبت به شكار نا جوانمردانه آنها اقدام مي كنند(به دليل وجود ماده سمي Saponin در بذر اين گياه).

برابر بعضي تجارب عملي باغداران(شايد به دليل كاركرد همان سم طبيعي)، گذاشتن بخش گلدار اين گياه در سر راه آبرساني به درختان، باعث از بين رفتن كرم سفيد ريشه(Polyphylla olivieri Castelnau) مي شود.

هم اكنون از اين گياه ده ها نوع ماده اوليه دارويي در اروپا تهيه مي شود. برابر يك تحقيق علمي عصاره برگ اين گياه به همراه روغن زيتون، براي درمان گوش درد مورد استفاده قرار گرفته است.

از دود حاصل از كشيدن برگ آن به جاي تنباكو براي تسكين سوزش هاي تنفسي و تسكين عوارض سرفه و سوزش ناشي از سيگار كشيدن استفاده شده است.

در قديم ضماد ساخته شده از برگهاي اين گياه براي درمان بيماريهاي دهانه رحم و بواسير و درمان بعضي زخمها از جمله زخم بستر استفاده مي شده است.

در درمان بيماريهاي روده و اسهال از آن استفاده مي شده است. براي درمان اسهال خوني جوشانده برگ اين گياه در شير استفاده مي شده است.

از اسانس گلهاي اين گياه براي درمان بيماريهاي قارچي و درمان سوختگي و حمره استفاده شده است.

از اين گياه داروي ضد ميگرن تهيه مي شود. از عصاره ريشه آن در توليد دارو هاي ضد تشنج و گرفتگي عروق و التيام دندان درد استفاده می شود.

منبع: Botanical.com 

بعضی تحقیقات حاکی از وجود sapotoxin در این گیاه، که یک نوع ماده آفت کش است، می باشد. از اینرو،در مصرف این گیاه به عنوان دارو باید بسیار دقت نموده و زیر نظر پزشک حاذق عمل نمود.

منبع: TDS