در سال 1392 با عنوان "زولنگ يا چوچاق(Eryngium campestre) چيست؟ ارتباط اين گياه دارويي بسيار مفيد با كوهان شتر چيست؟" مطلبي را در اين وبلاگ مرقوم نموده بودم. با توجه به بررسي هاي تكميليم اصلاحيه زير را به آن مطلب به شرح زير خدمت دوستان تقديم مي كنم:

الف= نام دقيق اين گياه در فارسي بوقناق يا باباخازن مي باشد.

ب= علاوه بر خواص دارويي ذكر شده، تأثير آن در كاهش قند مضره خون به اثبات رسيده است. و در بازار گياهان دارويي ايران بيشتر به اين خاصيت مشهور است.

این گیاه  بومي و سازگار با ارتفاعات مي باشد كه به راحتي قابل كشت واز نظر اقتصادي مقرون به صرفه است. بهترين علوفه دستي براي دام در فصل زمستان بوده و از ارزش غذايي بالايي برخوردار است. اين گونه، گياهي مناسب جهت اصلاح مراتع كوهستاني تخريب يافته است كه مي تواند در اراضي سنگلاخي با خاك كم عمق نيز رشد كند. اين گياه مي تواند هوموس زيادي ايجاد كرده و باعث حفظ و تكامل خاك گردد و در شرايط سخت ارتفاعات(سرما، يخبندان،شيب تند و خاك كم عمق) به راحتي مستقر مي شود.
جاشیر  به دليل داشتن ماده و بوي نامطبوع در حالت سبز مورد چراي دام قرار نمي گيرد بلكه بعد از خشك شدن مورد تعليف دام قرار مي گيرد-

در جمهوري آذربايجان از اين گياه به همراه مرزنجوش و كاكوتي براي آماده كردن يك نوع كباب از گوشت گوساله(دانا باسديرماسي) استفاده مي كنند. از سرشاخه های این گیاه به صورت سبزیهای خوراکی استفاده می شود. از کوبیده ی برگ و عصاره آنها برای درمان دندان درد استفاده می شود.

این گیاه یکی از داروهایی است که برای بیماریهای کلیوی استفاده می شود. ادرار آور است و حتی در مواردی بند آمده ها را باز می کند و قطره قطره ادرار کردن که از مشکلات مجاری ادراری است توسط این گیاه قابل درمان است و بطور کلی باز کننده ی مجاری ادرار می باشد.
 برای سرد مزاجها، داروی خوبی است که در رابطه با لقوه و رعشه (پاركينسون) استفاده می شود. اسانس این گیاه دارای اثرات ضد میکروبی است و عصاره برگ این گیاه نیز در تسکین درد دندان کاربرد دارد. جاشیر بازکننده مجاری ادراری است و در رفع مشکلات ادراری موثر است. همچنین بیماری‌های کلیوی را رفع کرده و مقوی سیستم دستگاه عصبی است و رعشه(پاركينسون) را برطرف می‌کند.

از عصاره ریشه این گیاه در تهیه مواد آرایشی استفاده می‌شود ولی باید توجه داشت از بذر نارس این گیاه در تولید مواد آرایشی استفاده نشود زیرا باعث ایجاد حساسیت و خارش پوستی  می‌شود. مصرف زیاد این گیاه سمی و مضر است. بنابراین زمان و دوره مصرف آن باید تحت نظر پزشک باشد.

 اين گياه در درمان ديابت موثر است.هم اکنون عرق گياه جاشير به صورت سنتي در اروميه استفاده مي شود. مطالعاتي که درباره خواص اين گياه انجام شده است نشان می دهد  اين گياه در تنظيم قند خون موثر است.

مصرف زياد اين گياه باعث سقط جنين مي شود. توصيه شده است كه براي خنثي نمودن سميت اين گياه حتماً به همراه مرزنجوش استفاده شود.

خاصيت ضد انگلي و ضد باكتريايي و و ضد قارچي و ضد ويروسي اين گياه شناخته شده است. ساير خواص اين گياه ضد درد و ضد التهاب بودن آن است.

Coumorian ها متابويت هاي فعالي هستند كه در ريشه گياهان چتري پيدا مي شوند. تحقيقات انجام گرفته در دانشگاه علوم پزشكي اصفهان اثرات ضد ويروسي Coumorian موجود در ريشه جاشير را به اثبات رسانيده است.

به درخواست دوستان بعد از اين بخشي را براي گياهان دارويي در اين وبلاگ اختصاص مي دهم. ابتدا بياييد يك داستاني را براي شما نقل بكنم.

چندين سال پيش (138۶-138۰) كه به عنوان مدير عامل شركت جهاد تحقيقات مجد خدمت مي كردم، عليرغم اينكه خود از قديم الايام اعتقاد وافري به گياهان دارويي داشتم، و عموماً در منزل ما به وفور گل گاوزبان، آويشن، كاكوتي، پونه، بومادران و...يافت مي شد، اما شركت مجد فرصتي شد تا به صورت كاملاً علمي و حرفه اي و از نزديك با خواص گياهان دارويي آشنا بشوم.

 اجازه بدهيد ابتدا خيلي كوتاه در مورد شرايط و وضع موجود آن شركت در بدو ورودم توضيحی بدهم. شركتي را قبول مسئوليت نمودم، كه بي مقايسه با وضع قبول مسئوليت جناب آقاي روحاني در حال حاضرنبود(البته در اشل شركتي). 25 پرونده حقوقي در محاكم بر عليه شركت ما مفتوح بود؛ كه اكثرشان نيز حكم اوليه و حتي بعضاً تجديدنظرش بر عليه شركت صادر شده بود. هيچ افق كاري و درآمدي مشخص پيش روي نبود. خلاصه بگويم شركت چندين بار ورشكسته بود. در همان اثنا كشت و صنعتي را تعريف نموديم، و با استفاده از وام بانكي و امكانات بانك زمين(خدا بیامرزد آقای مهندس کاتبی مدیر عامل مرحومش را)، كار نسبتاً بزرگي را كه در نوع خود بي همتا بود شروع كرديم.

فعاليت بسيار سرسختانه اي كه در آن شركت شروع كرده بودم، و مقاومت سازماني حاصله كه از مجمع غير تخصصي شركت تا هيات مديره غير درگير در كار توليد و كشاورزي مربوطه(عليرغم داشتن اطمينان و اعتماد به كار بنده) و وجود بعضي همكاران كم حوصله، همه و همه فشار كاري بسيار شديدي را به بنده تحميل مي نمود، كه تقريباً غير قابل باور و تحمل براي يك مديريت دولتي بود( اوج اين فشار تحمل شرايطي بود، كه 9 ماه آزگار نه خود حقوق در يافت كرده بودم و نه بقيه كاركنان و كارگران شريف و زحمت كش). حال بماند كه چگونه با همدلي ايجاد شده در مجموعه، با درآمد كمي كه از فروش هندوانه پاي درختان و يا توليد صحرايي خيارشور به دست مي آمد، نياز هاي فوري فوتي كارگران رفع رجوع مي شد. خانواده خودم نيز از حقوقي كه پسرم دريافت مي نمود، گذران مي كرد.(البته بجز خدا، همراهي پدرمآبانه مردي شريف و بزرگ انديش(جناب مهندس تقی امان پور) و به تبع نظر ايشان، همراهي هيات مديره محترم، تنها و تنها حامي كار بود. بدون مايه، و خوشبختانه عشق ثابت نمود كه بي مايه نيز مي شود فطير نشود! البته كار انجام شده به نظر متخصصين امر،  كار خاصي در نوع خود شد، كه نقطه عطفي قابل تامل در توسعه كشاورزي نوين كشور است. بگذريم، هر چند كه وزارت جهادكشاورزي عليرغم تحسين هايش و اعطاي لوح كارآفرين نمونه، عملاً امكان استفاده از تجارب ذيقيمت اين كار را پيدا نكرد!

وضعيت به وجود آمده، شرايط فيزيكي و رواني نا بساماني را براي شخص بنده تحميل مي نمود، كه فقط به لطف خدا تنها مانده بود که سکته بکنم! خونريزي معده و خونريزي شقاق(فيشر) دستآورد كم آن شرایط بود. در راستاي مداواي خود دست به هر كاري زدم، متاسفانه نتيجه نگرفتم. بالنهايه دوست بسيار خوب كشاورزم، جناب آقاي شادابي گياهي را معرفي نمود، كه عامل مداواي قطعي بيماريم شد! جوشانده اين گياه، واقعاً معجزه نمود. تاثير مثبت در عرض تنها چند روز! البته با توجه به نتايج تحقيقات پزشكي از آنجائيكه اكثر بيماريهاي آنوس با به هم خوردن وضعيت رواني شخص، و نيز سيروز كبدي، ارتباط نزديك دارد و از آنجائیکه می دانیم اين گياه از قديم الايام براي درمان بيماريهاي كبدي و خون تجويز مي شده است، مي توان رابطه درماني مستقيم يا غير مستقيم اين گياه را در درمان بيماريهاي آنوس بررسي كرد.

اين گياه در فارسي "زولنگ يا چوچاق"، در تركي آذري "چوبان بووالاني يا گچي بووالاني"، خوانده مي شود. در جمهوري آذربايجان به آن "چول زيمبيل تيكاني Çöl zımbırtikanı "، در ترکی استانبولی" Boğadikeni" و در عربي "قرصعنه حقلیه يا شويكه ابراهيم"، گفته مي شود. به روسی"Синеголовник плосколистный" آلمانی آن"Feld-Mannstreu "و نام لاتين آن"Eryngium campestre" مي باشد.

خواص دارويي اين گياه بسيار طيف وسيعي را داراست. مفيديت آنرا براي خون و بيماريهاي خوني گرفته تا كبد و سامانه دفع كليوي و پوست و مو را ذكر كرده اند. خاصيت ضد التهابي، ضد باكتريايي، ضد قارچي و ضد سرفه آن شناخته شده است. اما در هيچ منبعي خاصيت درمان بيماريهاي آنوس و خونريزي داخلي (كه روستائيان قديمي ما به آن اشراف داشته وعملاً بنده آنرا تجربه نموده ام)، ذكر نشده است. در اسناد تاريخي آمده است كه به مدت صد سال اين گياه به عنوان گياه دارويي اصلي اسپارت ها مصرف مي شده، و بعدها به دليل نا مشخصي رد آن در مدارك توصيه هاي پزشگي گم مي شود. اسپارت ها از اين گياه در درمان صرع و بيماريهاي رواني، نيز استفاده مي نمودند. در جمهوري آذربايجان، مردم عادي عموماً خواص دارويي آنرا نمي شناسند. اما در سر در ورودي منازل و در خودروها و محل كارشان نمونه آنرا به عنوان عامل برگرداننده چشم زخم مي آويزند.هم اكنون يك نوع داروي ضد انگل و كرم روده (حاصل برشي از Eryngial) در ايالات متحده از اين گياه توليد مي شود. از خانواده ديگر اين گياه (eryngium antihystericum)، به طور وسيع در كشور مكزيك، در درمان سوختگي ها، گوش درد، فشار خون، يبوست، تناسب اندام، آسم، شكم درد، ضدكرم، عوارض ناباروري، اسهال و مالاريا، استفاده مي شود. اين اسم بخاطر اين داده شده است، كه به طور سنتي از آن در درمان صرع استفاده مي شده است. علف روح(Spirit weed)، و علف كامل(fit weed)، نيز به آن گفته مي شود( با توجه به انطباق تصاوير، زولنگ يا چوچاق- شوشاق- كه در شمال موارد مصرف فراوان غذايي دارد، بيشتر نشانه های این گونه را داراست)‍‍‍. خواص ضد التهابي و ضد تشنجي آن به صورت علمي تحقيق شده است. داراي خاصيت آنتي تريپانوزومي و آنتي فيتوموناسي بوده، مدر و اشتها آور است.البته دکتر زرگری آنرا زیر نام Eryngium coroleum آورده است.

با بررسي عملي كه بعمل آمده است مشخص مي شود، اين گياه غذاي اصلي شتر را تشكيل مي دهد، ازاينرو بي مورد نيست كه كوهان شتر به عنوان جمع كننده اسانس و عصاره اين گياه بسيار مفيد، خواص دارويي اين گياه را به ارمغان داشته باشد. البته ما با معرفي اين گياه، به هيچ وجه من الوجوه خود درماني را صلاح ندانسته، و درمان زير نظر پزشگ حاذق را از ضروريات امر مي دانيم. نظر ما از ذكر اين مطلب، تنها انتقال تجربه در راستاي آشنايي محققين و مراكز تحقيقات دارويي كشور با اين گياه بسيار مفيد، و كار برروي آن جهت استفاده در پايان نامه هاي دوره دكتراي داروسازي و ديگر موارد تحقيقات R&D دارويي در كشور است. در توضیح خواص دارویی این گیاه مندرج در نسخه آلمانی ویکیپدیا ذکر شده است که: "هیچگونه عوارض جانبی شناخته نشده است".

عکسهای زیر بهترین دلیل برای شناسایی زولنگ و انطباق آن با eryngium antihystericum یا Eryngium .foetidum می باشد.

کاشت سنجد تلخ در ایالت انتاریوی ایالات متحده

شرح گیاه

درختچه ایست خاردار و به ارتفاع 1 تا 3 متر که به حالت وحشی وجود دارد نام علمی آن یونانی است و از دو واژه Hippos به معنای اسب و pheos که نباتی است خاردار تشکیل یافته است انتشار این درختچه در اروپا و آسیای غربی و مرکزی است و تا مغرب چین و شمال غرب هیمالیا پیش می رود و در ایران در ارتفاعات البرز تا آذربایجان و طالقان و دره کرج انتشار دارد و برای پرچین باغها بکار می رود. از ریشه های ضخیم این درختچه به سهولت پا جوشهای بسیاری خارج می شود که خود موجبات انبوه شدن گیاه را در ناحیه ای فراهم می آورد و از این جهت است که در اراضی ماسه ای سواحل دریاها برای جلوگیری از حرکت تپه های ماسه ای این درختچه را می کارند تا به سهولت بر اثر انبوه شدن جلوی پیشرفت این تپه ها را بگیرد. برگهائی دراز و باریک ، نوک تیز و به درازای 5 تا 6 و به عرض یک سانتی متر دارد. پهنک برگ آن فاقد دندانه ولی دارای دمبرگ بسیار کوتاه است سطح فوقانی پهنک برگهای آن به رنگ سبز خاکستری ولی سطح تحتانی آنها نقره ای و پوشیده از فلسهای مایل به خرمائی است گلهای آن که در اوائل بهار ظاهر می گردد ، رنگ مایل سبز دارد و بر دو نوع نر و ماده می باشد. میوه اش کوچک تقریباً کروی به رنگ زرد و نارنجی و دارای طعم ترشی است. دوران گل دهی : اردیبهشت – خرداد زمان برداشت میوه ها : اردیبهشت تا آبان

برداشت

میوه های آنرا با دستکش می چینند میوه های آنرا بصورت تازه با حرارتی ملایم و بدون تماس با وسایل فلزی بصورت شربت مربا یا مارمالاد درست می کنند. میوه آن و موادی که از این میوه تهیه می شود دارای طعم ترش وکمی کس است.

دامنه انتشار

نواحی مختلف البرز، گچسر ، اطراف تهران ، کرج ، شهر شانک در ارتفاعات«220 متری» ونک ، میگون پس قلعه ، قزوین ، آذربایجان : قره داغ نام های محلی : نام محلی آن سنجد تلخ ، کام ، کهام (دره کرج) کاه (در طالقان) چالي (در قره تپه و ایشلق در میانه) کوکورد (آذربایجان غربي).منبع:دانش نامه رشد

  Sea-buckthorn 

By Subhuti Dharmananda, Ph.D., Director, Institute for Traditional Medicine, Portland, OR(ITM)

دکتر دارمناندا

The fruit residue, which includes the outer peel, is rich in the colorful carotenoids and vitamin E; the seed has the highest level of the unsaturated fatty acids and sterols.

در كشور هاي چين، روسيه،سويس وژاپن هزاران كارخانه در امر توليد اين محصول بسيار با ارزش مشغول فعاليت هستند.با توجه به اين كه اين درختچه در اكثر اراضي شور و قليائي مي تواند رشد بكند، و به دليل مقاوم بودن و قابليت تهاجمي آن، براي كوير زدايي و تثبيت شن هاي روان عامل بسيار موثري است ، از اينرو پيشنهاد مي گردد عوامل دولتي وNGOهاي توسعه گرا در راستاي توسعه اين گياه بسيار مفيد كوشش نمايند.محصولات به دست آمده از فرايند ميوه و برگ و دانه اين گياه ، شامل محصولات آرايشي- بهداشتي ، دارویی و غذايي مي باشد.

دانشمندان ، به تجربه ثابت كرده اند كه گياهان اكثر ادراك حسي جانوران را ،بدون داشتن قدرت ارا ئه واكنش به صورت واكنش هاي جانوري را دارا هستند.البته ، بعضي از واكنش هاي آن ها به وسيله دستگاه هاي سنجش دقيق قابل فهم و اندازه گيري است.يك محقق آمريكايي ثابت كرده است ،كه درختان ، در موقع كم آبي جيغ مي زنند.و اندازه جيغ آن هارا 50 ميكرو هرتز بر آورد كرده است.اين صدا از آستانه شنوايي انسان ها به دور است . با شنيده شدن اين صدا توسط پوست خوار ها ،آنان به درخت حمله ور مي شوند.(درج شده دربولتن صنوبر،سازمان جنگلها و مراتع كشور)

يك دانشمند آمريكايي، در آزمايشي بي نظير شهادت گياهان را در محاكم ايالات متحده آمريكا رسميت داد.ايشان با ترتيب دادن آزمايشي عجيب اين موضوع را به اثبات رسانيد.به توصيه وي ابتدا ، شخصي سيگار خود را بر روي برگ يك گياه آپارتماني خاموش نمود. اين عمل توسط يك دوربين ترموگراف ثبت گرديد.به وضوح قابل رويت بود كه گياه اذيت شده است. بعد چندي همان شخص كه حتي سيگار نيز در دست نداشت از كنار گياه مذكور عبور داده شد .گياه همان واكنش را از خود نشان داده و وي را شناسايي كرد. بدين ترتيب اثبات شد كه گياهان وقايع را ثبت و شهادت مي دهند.

به قول مولانا:

ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

                         با شما نامحرمان ما خامشیم