صنايع كوچك كدامين است؟ وگستره آن  كجاست؟

با نگاهي گذرا به تاريخ تحول و تطور صنعت درتاريخ تمدن بشر، به ويژه در دويست ،سيصد سال اخير و درجوامع مختلف بشري ، به طور مشخص به تغييرات زير در برهه هاي تاريخي مختلف بر خورد مي كنيم:

1- صنعت آرتيزاني ، يا همان صنعت پيشه وري . كه نمونه بارز آن هنوز هم در گوشه كنار شهر هاي قديمي مان ديده مي شود ؛مثل آهنگری ها يا چلنگري هاي سنتي ، كه با كوره هاي زغال سنگ و معمولا به صورت استاد شاگردي مشغول به فعاليت بودند. اين روش تا اواسط قرن هیجده ميلادي (انقلاب صنعتی )روش همه جا گير و متعارف صنعت در جهان به شمار مي رفت.شايد بتوان گفت اين روش در طول هزاران سال تمدن بشر كه از دوران كشف فلزات شروع مي شود ،تا رسيدن به مرحله توليد مانوفاكتوري(اواخرقرن پانزدهم)، بيشترين زمان را در تاريخ ، به خود اختصاص داده است.

2- صنعت مانو فاكتوري، اين شيوه به عنوان پدر صنعت كنوني شناخته مي شود. در اين شيوه، توليد به صورت مجزا و نه خطي و پيوسته ، معمولا  توسط استاد كارها و در داخل يك كارگاه انجام مي گرفت. در حقيقت ، به سخني ساده ،اين همان تجميع توليد آرتيزاني در داخل يك كارگاه بزرگ محسوب مي شود . اين تجميع، اجازه تنوع بيشتر توليد واستفاده از مهارت هاي همديگر را ميسر ساخت .در ابتدا، اسناد كاران صاحب ابزار خود بودند و محصول توليدي خود را به صاحب كارخانه مي فروختند.در ادامه و تكامل اين شيوه ، صاحب كارخانه ، با توجه به تغيير سريع تكنولوژي و نياز به ابزار جديد،ابزار توليدي را نيز در اختيار استادكاران قرار داد.و درست از همين نقطه شيوه توليد جديدي كه همان صنعت توليد انبوه مي باشد ، به منصه ظهور در آمد(باقیمانده های این روش هنوز هم در کارگاه های خیاطی و بعضی کارخانجات مثل تولید کیت های الکترونیکی مرسوم است).    .

3- انقلاب صنعتي، روند رشد طبيعي و تكاملي ذكر شده در بالا، با جريان  تسريع كننده اي در اروپا ، به ويژه در انگلستان، توام گرديده و در نتيجه به انقلاب صنعتي منجر شد. اين جريان رشد سريع ، بنا به عقيده صاحب نظران علوم اجتماعي ، جريان انبوه سرمايه ناشي از :

الف – تجارت مثلث ، يعني فروش برده به آمريكائيان. بدين ترتيب كه اروپائيان از طريق جمع آوري سياهان از قاره افريقا و فروش آنها در بازارهاي برده آمريكا(چون آمريكائيان به دليل دست يابي به زمين هاي وسيع ، نياز روز افزوني به نيروي انساني پيدا كرده بودند) تجارت بسيار سود آوري را( هر چند كثيف) فراهم آورده و درآمد ناشي از آن را در سرزمين مادري (يعني ، اروپا ) سرمايه گذاري كردند.با توجه به اينكه اين تجارت بين اروپا، افريقاو آمريكا جريان داشت ، از اينرو به تجارت مثلث معروف گرديد.

ب – كمپاني هند شرقي ، در آمد مستقيم انگليسي ها از غارت هندوستان ، كه توسط كمپاني هند شرقي در اروپا ، به ويژه انگلستان، تبديل به سرمايه گذاري گرديد.

ج – واما جريان طبيعي رشد سرمايه داري در اروپا ، كه با به وجود آمدن سرمايه داران كشاورز(capitalist farmers)يعني طبقه تازه به دوران رسيده اي كه از درون خرده مالكين تهي دست زائيده شده بود و با استخدام برزگر ها( كشاورزان بدون زمين) به انباشت اوليه سرمايه دست يافته بودند.و زمينه خوبي براي به خدمت گرفتن چلنگر ها( آرتيزان ها) و توسعه چلنگري ( صنعت پيشه وري ) فراهم آورده بودند .به طور نمونه، صنعت نساجي آن روزگاركه با گره خوردن با تكنولوژي فراهم آمده از انتقال صنايع نساجي هندوستان و پشتيباني سرمايه اي حاصله از موارد الف و ب اين بحث ، خمير مايه اين جريان گرديده و زمينه را براي انقلاب صنعتي فراهم آورد . البته وجود معادن نمک و ذغال سنگ و سنگ آهن اروپا نيز كمك موثري بر اين جريان بوده است.

مي شود گفت كه با بيداري اروپا، كه با رنسانس آغاز گرديد و به انقلاب صنعتي منجر شد، اروپائيان تمامي شرايط تحول و تطور تاريخي را – چه مادي و چه معنوي – هرچند كه از شرقي ها يا به طريق غير متعارف و غارت يا تجارت برده داري مهيا شده بود را به دست آوردند.

متاسفانه، شروع اين حركت نوين در شرق، با گرفتاري هاي قومي و قبيله اي و تحجر تاريخي توام بوده و ضعيف شدن حكومت ها و اقتدار ملي، توان هر گونه تحولي را از آنان سلب نموده بود. در نتيجه، نه تنها كوچكترين تاثيري در اعتلاي اين گونه جوامع نداشت، بلكه بعضا، به دليل آگاهي دشمن، گزيده تر نيز متاع خويش از كف داد.

در بحث آتي، سابقه تاريخي صنعت و به ويژه، صنعت كوچك در كشورمان را، به صورت گذرا، مرور خواهيم نمود.